Sâm Thổ Hào – sản vật mang tên một vùng đất
Ở đâu đó quanh ta, có những thứ quý không nằm trong tủ kính, chúng lớn trên một luống đất, qua bàn tay chăm chút của người trồng, hay ở trong câu chuyện người già kể lại cho con cháu. Sâm Thổ Hào là một sản vật như thế, tên cây mang tên đất, nghe đã thấy một miền quê hiện ra, với những mùa nắng gắt, những cơn mưa dài và người dân đã quen nhẫn nại với ruộng vườn.
Sâm Thổ Hào gắn với vùng Thanh Chương xưa. Trong những tư liệu và câu chuyện còn được lưu giữ, có chuyện Tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ đưa giống sâm về gây trồng ở quê nhà. Từ đó, cây ở lại với đất, với người. Năm tháng đi qua, biết bao thứ mới mẻ đến với đời sống, một sản vật từng được trân quý lại dần ít người nhắc tới. Có người sinh ra trên đất Nghệ mà nghe tên Sâm Thổ Hào vẫn thấy lạ. Nghĩ đến điều ấy, không khỏi có chút ngậm ngùi: hóa ra có những thứ của quê mình ở rất gần, chỉ vì lâu ngày không hỏi han mà tưởng như đã xa.
Tiến sĩ hóa học Nguyễn Hải Minh, sau nhiều năm học tập và làm việc ở nước ngoài, trở về với mong muốn đóng góp xây dựng quê hương. Cơ duyên đưa ông gặp Sâm Thổ Hào, từ một cái tên gợi tò mò, ông tìm về vùng đất cũ, gặp người trồng, tìm hiểu nguồn giống và cùng các cộng sự bắt đầu nghiên cứu loài cây này. HASAVI ra đời phần nhiều từ cái duyên gặp gỡ ấy, nhưng cũng có phần từ nỗi băn khoăn: làm sao để Sâm Thổ Hào - sản vật của xứ Nghệ được biết đến, được sử dụng và được tin cậy bằng chính chất lượng của nó?
Người ta có thể kể về một cây sâm bằng nhiều lời đẹp, nhưng lời đẹp không thay được sự thật, cây vẫn cần người giữ giống, đất vẫn cần người chăm, sản phẩm vẫn cần được làm chỉn chu, chuyên nghiệp. HASAVI chọn đi từ những công việc ấy: đồng hành cùng người trồng, phát triển vùng nguyên liệu, tìm hiểu từng đặc tính của cây và ứng dụng khoa học để tạo ra sản phẩm thuận tiện, phù hợp cho đời sống hôm nay. Chuyện xưa cho ta một lý do để yêu mến Sâm Thổ Hào nhưng những việc làm hôm nay mới giúp tình yêu mến ấy có chỗ dựa lâu dài.
“Chuyện xưa cho ta một lý do để yêu mến Sâm Thổ Hào nhưng những việc làm hôm nay mới giúp tình yêu mến ấy có chỗ dựa lâu dài.
Chúng tôi mong người xứ Nghệ, khi cầm một sản phẩm làm từ Sâm Thổ Hào, sẽ thấy trong đó có chút gì thân thuộc của quê mình. Có bàn tay người nông dân đã chăm cây qua nắng mưa, có người nghiên cứu dành hàng năm trời tìm hiểu điều cây có thể đem lại, có những người đang cố làm cho mỗi sản phẩm ngày một hoàn thiện hơn. Nếu dùng rồi thấy điều gì chưa ổn, xin cứ nói thật. Một sản vật quê hương được yêu quý không phải vì nó không có điều gì cần sửa, mà vì có người chịu cùng nhau làm cho nó tốt lên.
Sâm Thổ Hào là nơi HASAVI bắt đầu hành trình phát triển dược liệu bản địa của xứ Nghệ nói riêng và Việt Nam nói chung. Chúng tôi hy vọng trên hành trình ấy sẽ có thêm những người con xứ Nghệ dừng lại tìm hiểu một cái tên của quê mình, lựa chọn khi thấy tin và kể cho người khác nghe khi thấy quý.
Biết đâu, mai này, từ một luống đất Thanh Chương, Sâm Thổ Hào sẽ đi đến nhiều miền xa. Và dù đi xa đến đâu, nghe tên nó, người ta vẫn nhớ rằng cây đã bắt đầu từ đất Nghệ.
Công dụng của Sâm Thổ Hào trong sách xưa
Ngày trước, sự chăm sóc thường bắt đầu từ một câu hỏi rất khẽ: “Dạo này ăn ngủ thế nào?” Người đi làm đồng về mệt được giữ phần cơm nóng, người vừa qua một trận ốm được nấu món dễ ăn, rồi nhớ tới những thứ cây thuốc vẫn để dành trong nhà. Ở vùng đất Thổ Hào, Thanh Chương xưa, trong những thứ được người dân nâng niu ấy có giống sâm mang tên làng mình.
Sách Thanh Chương huyện chí (được Bùi Dương Lịch biên soạn cuối thời Lê – đầu thời Nguyễn) chép rằng đất Thổ Hào hợp với cây sâm, nhiều nhà trồng, cuối năm thu rễ, hấp chín, phơi khô làm thuốc bổ. Đọc mấy dòng ngắn ấy, ta thấy cả một nếp sống hiện ra, mùa xuân gieo hạt, mùa hè nhìn hoa nở, đến cuối năm mới nhẹ tay đào củ. Củ sâm sau khi chế biến được cất giữ để dành cho lúc cần.
Người xưa dùng sâm khi cơ thể cần được bồi bổ, có người sau những ngày làm lụng vất vả thấy mệt mỏi, ăn không ngon, có người gầy yếu, giấc ngủ chập chờn. Theo kinh nghiệm y học cổ truyền, rễ Sâm Thổ Hào, còn được gọi là Sâm bố chính trong tài liệu dược liệu, được dùng cho những thể trạng như thế. Nó cũng được thầy thuốc phối hợp với các vị khác trong những bài thuốc dùng khi ho, khô táo, khát nước.
Cuối thế kỷ XVIII, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác dùng Hào sâm làm thuốc, đặt tên là Nam nhân sâm và soạn cách dùng bằng thơ Nôm trong bộ Lĩnh Nam bản thảo:
Bởi vậy, nhắc đến công dụng của Sâm Thổ Hào, hay được nhắc đến hai chữ bồi bổ, hai chữ ấy hiền lành mà sâu sắc. Bồi bổ là để ý khi người thân bỗng ăn ít đi một chút, ngủ kém hơn một chút, là hiểu sức khỏe có khi được vun lại từ bữa cơm đủ chất, giấc ngủ yên sâu và sự chăm sóc đều đặn. Trong nếp nghĩ ấy, cây sâm là một phần của cách người xưa quan tâm đến nhau.
“Chữ bồi bổ không gợi một phép màu tức thì. Nó gợi việc chăm chút cơ thể qua từng bữa ăn, giấc nghỉ và cách dùng phù hợp với mỗi người.
Từ vườn nhà Thổ Hào, tên sâm đi vào sách địa chí, sách thuốc; tư liệu được dẫn lại từ Đại Nam dư địa chí ước biên (được Cao Xuân Dục biên soạn thời nhà Nguyễn) còn nhắc đến nó trong số sản vật cung tiến vua. Dẫu có đi xa đến đâu, chiếc rễ ấy vẫn mang cái tên Thổ Hào, như mang theo chút đất nơi nó bắt đầu.
Ngày nay, ta có thêm điều kiện để nghiên cứu cây sâm, nhận diện đúng giống, chăm vùng trồng và làm ra sản phẩm thuận tiện hơn cho đời sống. Nhưng điều đẹp nhất từ cách dùng sâm thuở trước vẫn còn nguyên: biết quý sức khỏe khi mình đang có, biết chăm người thân từ những điều giản dị. Để sản vật quê nhà, bằng chất lượng và cách dùng phù hợp, tiếp tục có mặt trong những ngày sống khỏe của người dân xứ Nghệ.